Trò chuyện cùng AI - Chat chỉ là "bánh tập" của kỷ nguyên AI

Trong làn sóng AI vài năm gần đây, giao diện chat gần như trở thành mặc định. ChatGPT, Claude, Gemini hay Copilot đều mở ra bằng cùng một giao diện: một cửa sổ chat hình chữ nhật và luồng hội thoại kéo dài vô tận. Điều này khiến nhiều người ngộ nhận rằng trò chuyện bằng văn bản chính là hình thái tối ưu của AI.

Theo Alan Pike – nhà thiết kế và nhà nghiên cứu trải nghiệm AI – chat chỉ giống như bánh tập khi mới học đi xe đạp. Nó cần thiết để làm quen, để hạ thấp rào cản ban đầu. Nhưng nếu cứ giữ bánh tập mãi, bạn sẽ không bao giờ tăng tốc.

Vấn đề không nằm ở trí tuệ của AI. Các mô hình ngày nay đủ mạnh để hiểu ngữ cảnh, suy luận, phản biện, thậm chí sáng tạo. Vấn đề nằm ở giao diện đang bóp nghẹt khả năng đó.

Chat buộc một hệ thống cực kỳ thông minh phải hoạt động trong khuôn khổ giới hạn: hỏi – đáp tuần tự, phụ thuộc hoàn toàn vào việc người dùng mô tả bằng lời mọi thứ họ đang làm. Điều này ổn ở giai đoạn làm quen. Nhưng nếu xem đó là tương lai dài hạn, nó sẽ trở thành rào cản.

Giao diện chat - một dạng "dòng lệnh" thời hiện đại

Nghe có vẻ nghịch lý, nhưng trải nghiệm chat AI hiện nay giống với giao diện dòng lệnh (command line) hơn là một giao diện hiện đại.

Người dùng phải:

• Gõ câu lệnh bằng chữ

• Chờ hệ thống phản hồi bằng chữ

• Lặp lại toàn bộ ngữ cảnh nếu muốn tiếp tục một tác vụ khác

Với kỹ sư, cách làm này quen thuộc. Nhưng với phần lớn người dùng, đây là một gánh nặng nhận thức không cần thiết. Con người vốn không làm việc bằng cách liên tục "giải thích lại từ đầu" cho công cụ của mình.

Nghiêm trọng hơn, chat không thực sự biết bạn đang làm gì. Nó không thấy màn hình của bạn. Nó không hiểu bạn đang ở bước nào trong quy trình. Nó không biết mục tiêu cuối cùng của bạn là hoàn thành một bản thiết kế, gửi email cho khách hàng hay chuẩn bị báo cáo.

Tất cả đều phải nói ra bằng lời. Và đó là sự lãng phí lớn nhất.

Khi ngôn từ không đủ để mô tả công việc

Trong bài viết từ UXMag - When Words Cannot Describe: Designing For AI Beyond Conversational Interfaces, một luận điểm quan trọng là: rất nhiều hoạt động của con người không diễn ra bằng ngôn từ.

Thiết kế, lập trình, phân tích dữ liệu, chỉnh sửa hình ảnh, tổ chức thông tin – đây là những hoạt động mang tính không gian, thị giác và tương tác. Việc buộc chúng phải "đi qua ngôn ngữ" trước khi AI có thể hỗ trợ là một vòng trung gian thừa thãi.

Hãy thử tưởng tượng bạn phải mô tả bằng lời:

• Khoảng cách ở đây so với ở kia trông chưa đều

• Màu của vật thể này lệch tông với phần còn lại của bức ảnh

• Luồng thao tác của tính năng này có vẻ dài hơn mức cần thiết

Đây là lý do vì sao tương lai của AI không nằm ở việc chat nhiều hơn, mà là AI sẽ tự hiểu nhiều hơn mà không cần phải chat qua câu lệnh.

AI của tương lai sẽ tích hợp công việc, không đứng riêng biệt

Thay vì phải chủ động mở chatbot lên, AI trong tương lai sẽ ẩn mình trong chính công cụ bạn đang dùng.

Bạn không hỏi "Tôi nên làm gì tiếp theo?" "Tôi đang dừng ở đâu trong công việc dang dở của mình?". Hệ thống biết bạn đang làm gì và chủ động gợi ý hỗ trợ.

Khi bạn chọn một component trong công cụ thiết kế, AI hiểu rằng bạn đang chỉnh layout. Khi bạn chọn một bức ảnh, AI sẽ gợi ý bạn có muốn chỉnh sửa hay không. Khi bạn dừng lại lâu ở một đoạn văn, AI hiểu bạn đang bối rối. Khi bạn hoàn thành một bước, AI đoán được bước tiếp theo có khả năng xảy ra cao nhất.

Đây không phải là "đọc suy nghĩ", mà là hiểu ngữ cảnh hành vi - thứ mà giao diện chat hoàn toàn thiếu.

Những hướng giao diện AI đáng chú ý

1. Hiểu ngữ cảnh người dùng

Thay vì một hộp chat trống rỗng, AI xuất hiện đúng nơi bạn đang làm việc. Nó phản hồi dựa trên đối tượng bạn chọn, trạng thái bạn đang ở và mục tiêu bạn đang tiến tới.

Điều này giúp giảm đáng kể gánh nặng "phải biết hỏi gì" – một rào cản lớn với người dùng không rành kỹ thuật.

2. Tìm kiếm và thao tác bằng ngôn ngữ tự nhiên

Thay vì bộ lọc phức tạp và menu chồng chéo, người dùng chỉ cần diễn đạt nhu cầu như cách họ nghĩ.

"Tìm file tôi sửa hôm qua nhưng chưa gửi." "Cho tôi xem các phản hồi chưa được xử lý."

AI không chỉ trả kết quả, mà hiểu ý định phía sau câu nói.

3. Trợ lý biết phản biện, không chỉ vâng lời

Một AI trưởng thành không phải là AI luôn đồng ý. Nó cần biết:

• Chỉ ra chỗ lập luận yếu

• Đặt câu hỏi khi yêu cầu chưa rõ

• Cảnh báo rủi ro khi người dùng đi sai hướng

Điều này đặc biệt quan trọng trong các công việc mang tính quyết định, nơi "chiều người dùng" có thể gây hậu quả.

4. Trợ lý hỗ trợ dọn dẹp hỗn độn số

Email dài dòng, ghi chú lộn xộn, file đặt tên bừa bãi – đây là những thứ con người ghét nhưng AI lại làm rất tốt.

AI có thể tóm tắt, chuẩn hóa, sắp xếp và biến mớ hỗn độn thành cấu trúc có thể hành động.

5. Phá vỡ nỗi sợ trang trắng

Thay vì chờ bạn viết câu đầu tiên, AI tạo ra một bản nháp thô. Không hoàn hảo, nhưng đủ để bạn bắt đầu. Trong rất nhiều trường hợp, bắt đầu quan trọng hơn bắt đầu đúng.

6. Tương tác đa phương thức: nói - chạm - nhìn

Con người giao tiếp không chỉ bằng lời. Chúng ta nói, chạm, gật đầu, nhìn vào một điểm cụ thể.

AI tương lai sẽ hiểu cả giọng nói lẫn thao tác trực tiếp trên giao diện. Bạn vừa nói, vừa làm, và AI sẽ theo kịp để hỗ trợ.

7. Gợi ý hành động tiếp theo một cách tinh tế

Thay vì để người dùng đoán, AI đề xuất bước hợp lý nhất tiếp theo đúng thời điểm, đúng bối cảnh. Không ép buộc, không làm phiền – chỉ xuất hiện khi có giá trị.

8. Giao diện được sinh ra theo ngữ cảnh

Cách hiển thị thông tin, luồng thao tác, bảng nhập liệu không còn là thứ được thiết kế cố định từ đầu. Chúng có thể được AI tạo ra động, phù hợp với tình huống cụ thể.

Điều này mở ra cơ hội lớn, đồng thời đặt ra thách thức mới về tính nhất quán và khả năng kiểm soát thiết kế cũng như độ chính xác mà LLM trả về.

Những thách thức thật sự phía sau bức tranh đẹp

AI không còn hoạt động theo logic tuyệt đối, mà theo xác suất. Giao diện thay đổi theo ngữ cảnh, dữ liệu và mô hình ngôn ngữ. Điều này tiêu tốn nhiều công sức kiểm thử, việc đảm bảo chất lượng và độ tin cậy trở nên khó hơn nhiều.

Ngoài ra, còn một rủi ro lớn: AI quá dễ dãi. Nếu mọi đề xuất đều nghe có vẻ hợp lý, người dùng sẽ dần mất khả năng phản biện. Đây là lúc vai trò thiết kế trải nghiệm trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.

Lời kết:

Chat là cánh cổng đưa chúng ta vào kỷ nguyên AI. Nhưng nó không phải là toàn bộ hành trình.

Một vài chia sẻ nếu bạn đang xây sản phẩm AI:

• Đừng bắt đầu từ câu hỏi "giao diện khung chat sẽ thiết kế thế nào"

• Hãy bắt đầu từ "người dùng đang làm gì và làm thế nào AI có thể giảm bớt gánh nặng của họ?"

• Đưa AI vào công việc thường ngày của người dùng, để nó trở thành một phần tự nhiên của trải nghiệm

Bài viết tham khảo:
- Allen Pike: Going Way Beyond ChatGPT
- UX Mag: When Words Cannot Describe: Designing For AI Beyond Conversational Interfaces

Ứng dụng minh họa:
- AI Hay
- Chat GPT
- Deepseek
- Perplexity
- Notebook LM
- Ernie (Baidu)